AI als stemhulp: wat chatbots leren over hoe AI keuzes stuurt

Wat is AI als stemhulp?

Met AI als stemhulp bedoelen we dat je een chatbot als ChatGPT of Gemini vraagt: „Op welke partij moet ik stemmen?” of „Welke partij past bij mijn standpunten?” De chatbot geeft dan een advies in gewone taal, vaak met een korte uitleg.

Een officiële stemhulp zoals StemWijzer of Kieskompas werkt anders, met een vaste set stellingen. De standpunten van partijen zijn vooraf vastgelegd en gecontroleerd. Elke deelnemende partij telt even zwaar.

StemWijzer en Kieskompas geven volgens de AP informatie over de positie van partijen, geen stemadvies. De keuze blijft bij de kiezer, die zelf kan nagaan hoe een uitkomst tot stand kwam.

Wat de Autoriteit Persoonsgegevens onderzocht

Op 21 oktober 2025, acht dagen voor de Tweede Kamerverkiezingen, publiceerde de AP een speciale editie van haar Rapportage AI- en algoritmerisico's. Ze maakte kiezersprofielen op basis van de standpunten van vijftien partijen in StemWijzer en Kieskompas en liet vier bekende chatbots, waaronder ChatGPT, Gemini en Grok, bij die profielen een stemadvies geven.

In ruim 56 procent van de gevallen stond een van twee partijen bovenaan: de PVV of GroenLinks-PvdA. Bij één chatbot was dat zelfs meer dan 80 procent. Andere partijen kwamen veel minder of bijna nooit als eerste keuze naar voren, ook als het profiel goed bij hun standpunten paste. De AP noemt dit een stofzuigereffect.

Wat telt, is de scheve verdeling, wie er ook bovenaan staat. Voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 deed de AP opnieuw onderzoek, met ChatGPT, Claude, Gemini, Grok en Mistral. Lokale partijen werden in minder dan 1 procent van de stemadviezen aanbevolen. De modellen hebben volgens de AP te weinig informatie over lokale partijen.

Hoe een chatbot een keuze maakt

Een lijst met partijen en standpunten die hij eerlijk afweegt, heeft een chatbot niet. Een taalmodel voorspelt het meest waarschijnlijke antwoord op basis van patronen uit zijn trainingsdata. Sommige chatbots zoeken daarnaast actuele informatie op internet. Ook dan bepaalt het model zelf welke bronnen het gebruikt en hoe zwaar die wegen.

Het gevolg is voorspelbaar. Namen die vaak en duidelijk online voorkomen, komen sneller in een antwoord. Wat minder vaak genoemd wordt, valt makkelijker weg. En een chatbot kiest vaak één antwoord, terwijl de werkelijkheid uit veel kleine verschillen bestaat.

1. De vraag wordt geïnterpreteerd. De chatbot vat jouw voorkeuren samen.
2. Het model zoekt passende patronen. In trainingsdata en soms in zoekresultaten.
3. Er komt één stellig antwoord. Met uitleg die overtuigend klinkt, ook als de onderbouwing zwak is.

Welke informatie wel en niet is gebruikt, ziet de gebruiker niet. Volgens de AP worden kiezers zo ongemerkt gestuurd. Stel je dezelfde vraag met hetzelfde profiel opnieuw, dan kan er een ander antwoord uitkomen, omdat taalmodellen niet altijd identiek reageren.

Waarom AI als stemhulp riskant is

Eén fout antwoord is het probleem niet. De schaal wel. Onderzoekers van het AlgoSoc-consortium, met onder meer de Universiteit van Amsterdam, ondervroegen in 2025 1.220 Nederlanders. Ongeveer 10 procent vond het waarschijnlijk dat ze een chatbot om politiek advies zouden vragen, en bij 18- tot 34-jarigen was dat 17,2 procent. Ruim 69 procent maakte zich zorgen dat anderen via AI verkeerde politieke informatie krijgen.

De AP vindt dat de vertekening de integriteit van vrije en eerlijke verkiezingen raakt. Ze vraagt chatbotaanbieders om geen stemadvies te geven en door te verwijzen naar stemhulpen. Afdwingen kan ze dat zelf niet. Na het tweede onderzoek vroeg ze het kabinet om snel met AI-wetgeving te komen.

In de Europese AI-verordening zijn AI-systemen die bedoeld zijn om de uitslag van verkiezingen of het stemgedrag te beïnvloeden een hoog-risicotoepassing. Algemene chatbots zijn daar niet voor ontworpen. De zware eisen voor hoog-risico-AI gelden na uitstel door de Digital Omnibus pas vanaf december 2027.

Wat dit leert over hoe AI bedrijven kiest

Het AP-onderzoek ging over politiek. Toch werkt het op dezelfde manier als iemand vraagt: „Welke loodgieter in Utrecht is goed?” of „Welk boekhoudpakket past bij mijn zaak?” De chatbot geeft een korte selectie, gebaseerd op wat hij kent.

Apart onderzocht is dit niet, maar de parallellen zijn duidelijk. Namen die vaak en consistent online voorkomen, worden sneller genoemd. Kleine en lokale spelers met weinig informatie online lopen het risico onzichtbaar te zijn, net als de lokale partijen in het onderzoek van maart 2026. Het antwoord klinkt stellig, en de gebruiker ziet niet welke alternatieven zijn weggevallen.

Een verzonnen voorbeeld: een fietsenmaker met een eenvoudige website zonder adres, diensten of openingstijden wordt in een AI-antwoord over fietsreparatie in zijn stad niet genoemd, terwijl een landelijke keten met veel online vermeldingen wel verschijnt.

Voor consumenten geldt hetzelfde als bij verkiezingen. Gebruik AI om je zoektocht te beginnen, vergelijk daarna zelf en kijk naar meerdere bronnen.

Hoe controleer je of AI jouw bedrijf noemt?

AI-antwoorden sturen kun je niet, wel zorgen dat er goede informatie over je bestaat. Meet eerst, voordat je iets aan je website verandert. Stel vragen die klanten zouden stellen in ChatGPT, Gemini en Perplexity, en noteer welke bedrijven genoemd worden en hoe jij beschreven wordt. Doe dat een paar keer, want antwoorden wisselen. Let op drie dingen: word je genoemd, klopt de beschrijving, en welke bronnen staan erbij? Daar haalt de AI zijn informatie vandaan.

Zorg daarna dat je basis klopt: een website met duidelijke diensten, werkgebied en contactgegevens, een actueel bedrijfsprofiel en dezelfde gegevens op andere sites. Elke merkvermelding elders helpt AI om je te herkennen. Vraag tevreden klanten om een review en zorg dat brancheoverzichten en lokale gidsen je juiste gegevens tonen. Of Perplexity je bedrijf in jouw gemeente noemt, laat de vermeldingscheck zien. Herhaal die controle elk kwartaal, dan zie je of je aanpassingen effect hebben.

Wat dit betekent voor jou

Als kiezer: gebruik voor je stemkeuze een stemhulp, betrouwbaar nieuws of de verkiezingsprogramma's, en geen chatbot. Als ondernemer neem je de les van het AP-onderzoek serieus. AI-assistenten trekken antwoorden naar namen die ze goed kennen en laten kleine of lokale spelers makkelijk weg. Onwil is het niet. Er is te weinig informatie. Met duidelijke, consistente en controleerbare informatie online vergroot je de kans dat AI jou kent. Een plek in het antwoord kan niemand garanderen, maar onzichtbaar blijven is vaak te voorkomen. Begin met de informatie die klanten het vaakst zoeken.

Conclusie

De Autoriteit Persoonsgegevens liet twee keer zien dat AI als stemhulp onbetrouwbaar is: chatbots concentreren hun adviezen op enkele partijen en laten lokale partijen bijna altijd weg. Dat ligt aan hoe taalmodellen werken, en hetzelfde mechanisme bepaalt welke bedrijven AI aanbeveelt. Ben je online goed vindbaar en eenduidig beschreven, dan maak je meer kans om genoemd te worden, al is een plek in het antwoord nooit gegarandeerd. Of AI jouw bedrijf al noemt, zie je met de gratis vermeldingscheck.

Veelgestelde vragen

Kan ik ChatGPT gebruiken als stemhulp?

De Autoriteit Persoonsgegevens raadt dat af. Chatbots zijn er niet voor ontworpen en gaven in haar onderzoek een vertekend beeld: in ruim 56 procent van de gevallen kwamen ze uit op dezelfde twee partijen. Gebruik een stemhulp zoals StemWijzer of Kieskompas, nieuwsmedia of de verkiezingsprogramma's zelf.

Welke chatbots heeft de AP onderzocht?

In oktober 2025 vier bekende chatbots, waaronder ChatGPT, Gemini en Grok. Ze kregen kiezersprofielen voorgelegd die waren gebaseerd op de standpunten van vijftien partijen. Voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 keek de AP naar ChatGPT, Claude, Gemini, Grok en Mistral.

Wat is het stofzuigereffect?

Zo noemt de AP het verschijnsel dat chatbots verschillende kiezersprofielen naar een klein aantal partijen trokken, ook als de standpunten van de gebruiker beter bij een andere partij pasten. Bij één chatbot stond in meer dan 80 procent van de gevallen een van dezelfde twee partijen bovenaan.

Waarom noemen chatbots lokale partijen zo weinig?

Volgens de AP hebben de modellen te weinig informatie over lokale partijen in hun trainingsdata. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2026 werd in minder dan 1 procent van de adviezen een lokale partij aanbevolen, terwijl die partijen in veel gemeenten een grote rol spelen.

Wat heeft dit met mijn bedrijf te maken?

Ook bij vragen naar bedrijven kiest een chatbot uit wat hij kent. Heb je online weinig of onduidelijke informatie, dan is de kans kleiner dat je genoemd wordt, net als bij de lokale partijen. Duidelijke, overal gelijke gegevens over je diensten, werkgebied en contact helpen AI je te herkennen.

Bronnen

• Autoriteit Persoonsgegevens: RAN special, AI-chatbots als stemhulp (oktober 2025)
• Autoriteit Persoonsgegevens: onderzoek naar stemadviezen van chatbots bij de gemeenteraadsverkiezingen (maart 2026)
• NOS: Privacywaakhond waarschuwt: vertrouw AI-chatbots niet als stemhulp (oktober 2025)
• NOS: Lokale partijen worden genegeerd door AI-chatbots (maart 2026)
• Universiteit van Amsterdam, AlgoSoc: Gebruik AI niet voor stemadvies (oktober 2025)
• Europese Unie: AI-verordening (EU) 2024/1689, bijlage III