Worden we dommer door AI?

Worden we dommer door AI? Wat er eigenlijk bedoeld wordt

De vraag is ouder dan ChatGPT. Over de rekenmachine, de zoekmachine en de navigatie in de auto werd ook gezegd dat we er lui van zouden worden. Daar zit iets in: wat je nooit meer zelf doet, oefen je niet meer.

Onderzoekers noemen dat cognitive offloading, denkwerk uitbesteden aan een hulpmiddel. Op zich is dat slim. Niemand onthoudt nog elk telefoonnummer. Lastig wordt het pas als je ook de vaardigheden uitbesteedt die je nodig hebt om het werk te beoordelen.

Generatieve AI gaat verder dan eerdere hulpmiddelen. Een taalmodel zoekt informatie op en schrijft, redeneert en vat ook samen. Zo kan het precies het denkwerk overnemen waarin een vakman het verschil maakt: analyseren, afwegen en formuleren.

Wie vraagt of we dommer worden door AI, bedoelt dus geen IQ. Onthouden we nog wat we maken, blijven we kritisch op wat AI zegt, en houden we de vaardigheden die nodig zijn als AI het mis heeft of plat ligt?

Wat zegt onderzoek over AI en denkvermogen?

Het onderzoek is jong. Een paar studies uit 2025 krijgen veel aandacht, en ze meten elk iets anders.

Er zijn kanttekeningen. De MIT-studie is klein en was bij publicatie nog niet door vakgenoten beoordeeld, de Microsoft-studie leunt op zelfrapportage en de Poolse studie is observationeel. Toch wijzen ze dezelfde kant op. Wie denkwerk uitbesteedt, oefent het minder en raakt het deels kwijt.

Hoe AI je denkwerk overneemt

Krijg je van een tool snel een goed klinkend antwoord, dan voelt zelf nadenken overbodig. Je leest het, het lijkt te kloppen en je gaat door. Het denkwerk waar begrip en geheugen uit voortkomen, sla je over.

Volgens de Microsoft-studie draait het om vertrouwen. Kenniswerkers die veel vertrouwen hadden in AI, controleerden minder. Wie op de eigen kennis vertrouwde, bleef kritischer kijken. Vakkennis beschermt dus tegen blind volgen.

Ook verschuift het werk. Kritisch denken gaat volgens dezelfde onderzoekers minder over zelf oplossen en meer over het controleren van informatie van AI, het bijsturen van AI-uitvoer en toezicht houden op taken die AI uitvoert. Ook daarvoor moet je het vak zelf kennen.

En het raakt steeds meer bedrijven. Volgens het CBS gebruikte in 2025 27 procent van de bedrijven met 10 tot 50 werkzame personen AI, tegen 11 procent in 2023.

AI slim inzetten zonder vakkennis te verliezen

Een verbod is niet nodig om je team scherp te houden. Met deze werkafspraken kom je een eind:

1. Eerst zelf, dan AI. Laat medewerkers eerst een eigen opzet of conclusie maken en AI daarna gebruiken om aan te vullen of te toetsen.
2. Laat het uitleggen. Wie AI-uitvoer gebruikt, moet kunnen vertellen waarom het klopt. Lukt dat niet, dan is het nog niet klaar.
3. Gebruik AI als sparringpartner. Vraag om tegenargumenten, fouten of ontbrekende punten in plaats van om een kant-en-klaar antwoord.
4. Houd taken zonder AI. Laat kernvaardigheden, zoals een calculatie of een diagnose, regelmatig zonder hulp uitvoeren.
5. Leer junioren het vak eerst. Wie de basis niet kent, kan AI niet controleren.
6. Bespreek fouten van AI. Maak het normaal om te melden dat AI iets fout had. Zo train je het kritische oog.

Dit past bij de Europese AI-verordening, die organisaties vraagt de AI-kennis van hun medewerkers te ondersteunen. Zet de afspraken kort op papier, dan kennen nieuwe collega's ze ook.

Veelgemaakte fouten bij AI in je team

Meestal ligt het probleem bij de manier waarop een team met AI werkt. Herkenbare valkuilen:

• Snelheid als enige maatstaf. Telt alleen hoe snel iets af is, dan voelt controleren als vertraging.
• Junioren alles met AI laten doen. Ze leveren snel werk op, maar doen minder ervaring op om later fouten te herkennen.
• Kennis alleen in prompts bewaren. Staat de werkwijze in een chatgeschiedenis, dan is die weg zodra er een andere tool of medewerker komt.
• Alles of niets. Een totaalverbod werkt averechts: mensen gaan dan stiekem privé-accounts gebruiken.
• Onderzoek overdrijven. Koppen als „ChatGPT maakt je hersenen kapot” gaan verder dan wat de studies laten zien.

Een verzonnen voorbeeld: een installatiebedrijf laat alle offertes door AI opstellen. Na een jaar merkt de eigenaar dat nieuwe collega's een warmtepomp niet meer zelf kunnen dimensioneren. Hij laat voortaan één offerte per week zonder AI maken. Zo blijft die kennis op peil, en ziet hij sneller waar AI de fout in gaat.

Worden we dommer door AI? Zo meet je het en blijf je zichtbaar

Of AI het vakmanschap in je bedrijf ondermijnt, kun je zelf nagaan. Kunnen medewerkers AI-uitvoer nog uitleggen, hoe vaak worden fouten van AI ontdekt voordat ze bij een klant komen, en lukt een taak nog als de tool even niet werkt? Bespreek dat een paar keer per jaar in een teamoverleg en noteer wat opvalt. Dan zie je een trend voordat het een probleem wordt.

In AI-zoekmachines is vakkennis ook je beste troef. AI-assistenten en Google AI Overviews zoeken bronnen met specifieke, betrouwbare informatie. Een website vol algemene AI-teksten verdwijnt tussen duizenden vergelijkbare pagina's. Eigen ervaring, concrete cijfers en uitleg die alleen een vakman kan geven, maken je pagina citeerbaar. Dat past bij wat Google E-E-A-T noemt en bij de principes van GEO.

Kijk daarom ook regelmatig hoe AI-assistenten jouw bedrijf beschrijven. Met de vermeldingscheck zie je of Perplexity je noemt in jouw gemeente.

Wat dit betekent voor jou

Of je team dommer of slimmer wordt van AI, hangt af van de afspraken die je maakt. Werk sneller met AI en zorg dat de kennis in de hoofden van je mensen blijft. Laat ze eerst zelf denken, AI-uitvoer uitleggen en kernvaardigheden blijven oefenen. Dat beschermt de kwaliteit van je werk. Je bent ook minder afhankelijk van één tool. En je houdt vast wat klanten en AI-assistenten waarderen: expertise die je in eigen woorden kunt uitleggen.

Conclusie

Worden we dommer door AI? Onderzoek uit 2025 geeft geen reden voor paniek. Wel voor oplettendheid. Wie denkwerk volledig uitbesteedt, onthoudt minder en controleert minder kritisch, en zelfs ervaren vakmensen kunnen vaardigheden verliezen. Zet je AI bewust in als aanvulling op eigen kennis, dan werk je sneller en houd je het vak in huis. Met die vakkennis onderscheid je je online ook van concurrenten met algemene AI-teksten. Hoe goed AI-zoekmachines jouw expertise kunnen lezen, zie je met de gratis GEO-scan.

Veelgestelde vragen

Maakt ChatGPT je dom?

Daar is geen bewijs voor. Wel toonde een kleine studie van MIT Media Lab uit 2025 dat mensen die een essay volledig door ChatGPT lieten schrijven, minder hersenactiviteit lieten zien en zich minder van de inhoud herinnerden. Wie zelf meedenkt en ChatGPT daarna gebruikt, loopt dat risico veel minder.

Wat is cognitive offloading?

Cognitive offloading is het uitbesteden van denkwerk aan een hulpmiddel, zoals een agenda, rekenmachine of AI. Dat is handig: niemand hoeft alle telefoonnummers te onthouden. Het nadeel is dat je wat je nooit meer zelf doet, ook niet meer oefent, en dat merk je pas als het hulpmiddel er even niet is.

Verliezen professionals echt vaardigheden door AI?

Er zijn aanwijzingen voor. In een Poolse studie vonden ervaren artsen zonder AI minder poliepen nadat ze maanden met AI hadden gewerkt: de detectie daalde van 28,4 naar 22,4 procent. Het gaat om één observationele studie met 19 artsen, dus voorzichtigheid is nodig.

Hoe voorkom ik dat mijn team te afhankelijk wordt van AI?

Laat mensen eerst zelf nadenken en AI daarna gebruiken. Vraag ze belangrijke stappen uit te leggen en plan regelmatig taken zonder AI, zoals een calculatie of offerte. En maak het controleren van AI-uitvoer een vast onderdeel van het vak, geen extra klus achteraf.

Zijn jongeren gevoeliger voor de effecten van AI op denken?

In het onderzoek van Gerlich uit 2025 leunden jongere deelnemers meer op AI en scoorden zij lager op kritisch denken. Dat is een verband: de studie bewijst niet dat AI de oorzaak is. Voor een bedrijf is het wel een reden om junioren eerst het vak te leren.

Bronnen

• MIT Media Lab, Kosmyna e.a.: Your Brain on ChatGPT (2025, preprint)
• Microsoft Research en Carnegie Mellon University, Lee e.a.: The Impact of Generative AI on Critical Thinking (CHI 2025)
• Budzyń e.a.: Endoscopist deskilling after exposure to artificial intelligence in colonoscopy, The Lancet Gastroenterology & Hepatology (2025)
• Gerlich: AI Tools in Society: Impacts on Cognitive Offloading and the Future of Critical Thinking, Societies (2025)
• CBS: Bedrijven gebruiken AI vaakst voor marketing of verkoop (december 2025)
• Europese Unie: AI-verordening (EU) 2024/1689, artikel 4 over AI-geletterdheid